Thổi phồng Doanh thu - Ghi nhận Doanh thu bất thường / một lần.
Ghi nhận thu nhập bất thường/một lần:
Cuối cùng, nhằm mục tiêu tăng lợi nhuận ròng, nhiều doanh nghiệp niêm yết chọn cách tăng khoản mục doanh thu tài chính hoặc lợi nhuận khác thông qua việc hạch toán các khoản thu nhập bất thường/một lần bằng khá nhiều cách "sáng tạo" khác nhau. Một số cách phổ biến nhất bao gồm: đánh giá lại tài sản hoặc các khoản đầu tư tài chính; đẩy giá cổ phiếu của khoản đầu tư tài chính dài hạn trên sàn vào ngày chốt báo cáo – đặc biệt là nhóm có thanh khoản thấp (quý độc giả nào tò mò có thể xem lịch sử giá hai case Nhiệt Điện Quảng Ninh "QTP" và CTCP Bảo hiểm Bưu Điện "PTI" sẽ thấy rất rõ chiều thức này); bán tài sản/công ty con cho một đơn vị đối tác với giá cao hơn thực tế; M&A một công ty mới hoặc tăng tỷ lệ cổ phần ở một công ty liên kết lên thành cổ phần chi phối (>51%) vào cuối năm tài chính để có kết quả hợp nhất cao lên bất thường; một số trường hợp còn đánh giá lại cả quyền sử dụng đất/quyền thuê đất...
Thường những doanh nghiệp thuộc dạng mô hình holdings kim tự tháp, có nhiều công ty liên kết/đầu tư tài chính dài hạn sẽ có điều kiện khá thuận lợi để thực hiện thủ thuật này. Ngoài ra, những doanh nghiệp đầu tư tài chính lớn, chuẩn bị niêm yết/phát hành hoặc có chính sách lương/thưởng lớn cho ban lãnh đạo dựa vào lợi nhuận sau thuế cũng có rất nhiều động cơ để đẩy thu nhập bất thường của họ lên vì mục tiêu ngắn hạn. Trong khi đó, những cổ đông "ngây thơ" không biết bóc tách các khoản không bền vững trên ra sẽ chịu thua lỗ vào những năm tiếp theo mà cứ ngỡ rằng mình đang nắm một cổ phiếu có định giá rẻ...
Một trong những case khá cực độ (extreme) là CTCP Tập đoàn Masan "MSN": trong hai năm 2017 – 2018 trước khi phát hành cổ phần cho đối tác lớn Hàn Quốc, sau khi TCB hạch toán một khoản thu nhập bất thường từ hợp đồng "bancassurance" gần 20 năm tương lai vào một năm, MSN tiếp tục hạch toán một khoản giả định đánh giá lại cổ phần tại TCB (!). Như vậy, lợi nhuận sau thuế của MSN được đẩy lên hai lần nhờ vào khoản mục lãi bất thường chia từ công ty liên kết TCB và doanh thu tài chính từ việc đánh giá lại cổ phần tại TCB. Giai đoạn đỉnh điểm tháng 04/2018, MSN có lúc được bán với mức P/E thực (sau khi trừ ra LN bất thường) lên đến trên 50 lần – trong khi nhiều nhà đầu tư cá nhân vẫn ngỡ rằng mình được mua một tập đoàn tiêu dùng với P/E < 20 lần.
Trên cả nhóm VN30 nói riêng và sàn HOSE nói chung, nhiều doanh nghiệp holdings kim tự tháp tương tự sử dụng kết hợp vô vàn các thủ thuật để "hỗ trợ" con số lợi nhuận ròng cuối bảng đến mức chúng tôi cũng không thể liệt kê hết các chiều thức của họ (!)
Tóm tắt một vài cách để nhận ra dấu hiệu "thổi phồng" doanh thu:
Tóm lại, sau khi chỉ ra 3 thủ thuật phổ biến để "thổi phồng" doanh thu và các case ví dụ tương ứng, đúc kết lại vài phương pháp giúp NĐT cá nhân có thể tìm ra sự thật đằng sau con số doanh thu "tươi đẹp" này:
1/ Chú ý đến khoản phải thu (receivables) của công ty tương ứng với doanh thu, tổng tài sản & khoản phải trả. Không có dấu hiệu lừa dối nào rõ ràng hơn khoản mục phải thu khổng lồ và tăng trưởng mạnh mẽ qua các năm cả!
2/ Soi xét mối quan hệ giữa lợi nhuận ròng, dòng tiền và tiền mặt của công ty. Như Benjamin Graham đã dặn dò: "Đừng bao giờ hưng phấn với lợi nhuận một năm gần nhất cả!" Nhất thiết ta phải đặt dấu hỏi nếu trực giác dấy lên sự nghi ngờ.
3/ Soi xét kỹ toàn bộ thuyết minh báo cáo tài chính của mọi doanh nghiệp Quý vị định đầu tư. Đặc biệt chú ý đến phần giao dịch với các bên liên quan (related parties), phần bóc tách (breakdown) các khoản thu nhập tài chính/lợi nhuận khác và chính sách kế toán để ghi nhận doanh thu của công ty.
4/ Nếu ta nghi ngờ con số doanh thu của công ty quá tốt để có thể thành hiện thực. Quý vị hãy lập phép so sánh đơn giản với các đối thủ đầu ngành. Nếu quy mô/bề dày lịch sử/lợi thế cạnh tranh của công ty còn nhỏ bé song con số đầu bảng cao ngang ngửa với các công ty đầu ngành, đó là một "lá cờ đỏ" rất, rất lớn!
Như vậy Quý vị thấy rằng thấy rằng dù rất quý báu, các phương pháp trên cũng không thể đảm bảo 100% rằng nó sẽ giúp ta nhìn ra ngay được các hạng lãnh đạo "lừa lọc" cả! Vì vậy, để đề cao trực giác nghi ngờ ở mỗi người, cũng như hối thúc việc ta thường xuyên lắng nghe góc nhìn ngược chiều/tin đồn từ những người trong ngành hoặc cổ đông một cách cởi mở. Khi có tín hiệu tiêu cực, Quý vị nhất định phải soi xét kỹ hơn với các phương pháp trên. Có như vậy, chúng ta mới tự bảo vệ mình được khỏi đầy rẫy những cạm bẫy hằng ngày trên TTCK Việt Nam.
Trân trọng,
Bạch Dương
Comments